BOY KISALIGI
Buyume olayi karisik ve kompleks bir olaydir. Normal buyume hizindaki degisiklikler hem hormon hastaliklarindan hem de hormon disi baska hastaliklardan kaynaklanabilir.
Buyume ve boyun artmasinda buyume hormonu, IGF, seks hormonlari ve tiroid hormonlarinin buyuk etkisi vardir.
Boyu Etkileyen Faktorler:
Boyu etkileyen bircok faktor vardir. Bunlardan bazilari sunlardir:
1. Anne ve babanin boyu:
Genetik etkenler buyume ve gelisme potansiyelinin onemli belirleyicileridir. Bu nedenle anne ve babanin boyu cocugun boyunu etkiler.
2. Sosyal ve Ekonomik Faktorler:
Kisa boylu olmanin en onemli nedeni yetersiz beslenme, iyi saglik kosullarinda olmamadir. Ayni irktan olup ayni bolgede yasayanlardaki boy farkliligi beslenmeden cok etkilenir.
3. Beslenme:
Beslenme yetersizligi boy kisaliginin en onemli etkenidir.
4. Psikolojik Faktorler:
Psikolojik stres ve psikiyatrik hastaliklar boyun kisa olmasina neden olabilir.
5. Kronik Hastaliklar: boyun kisa olmasina neden olur.
Boy Kisaligi Nedenleri:
Boy kisaliginin en onemli nedenleri asagida verilmistir:
• Osteokondroplazi denen genetik kemik gelisim bozukluklari
• Kromozom hastaliklari
• Beslenme bozuklugu
• Bagirsak hastaliklari
• Karaciger, bobrek ve kalp hastaliklari
• Kan hastaliklari
• Tip 1 Seker Hastaligi
• Tiroid hormon azligi
• Paratiroid Hormon Bozuklugu
• D vitamini eksikligi-rasitizm
• Hipofiz bezi yetmezligi
• Buyume hormonu az salgilanmasi
• Genetik olarak boy kisaligi
Osteokondrodisplaziler kemik veya kikirdak ya da her ikisindeki bozukluklar sonucu ortaya cikan bir grup hastaliklardir. Baslica ortak ozellikleri sunlardir; 1) genetik gecis, 2) el-ayak, omurga veya kafatasi kemiklerinin sekil ve boyut anormallikleri, 3) kemiklerde bozukluklar olmasidir.
Kromozom hastaliklar boy kisaligina neden olabilir. Bunlardan en onemlisi down sendromudur. Down sendromu veya diger adiyla trizomi 21 kromozomal bozukluk sonucu boy kisaligi olusmasinin en sik nedenidir. Yaklasik 1 / 600 canli dogumda gorulur. Down sendromlu cocuklar normallere oranla yaklasik 2-3 cm daha kisa ve 500 gram daha az agirliga sahiptirler. Boy kisaligi kemik yasindaki gerilikle birliktedir, ergenlikte boy artisi gecikmis ve yetersiz duzeydedir. Eriskin erkekler ortalama 135-170 cm, eriskin kizlar ise 127-158 cm boyda olurlar. Down sendromu ve diger kromozomal bozukluklardaki boy kisaliginin nedeni bilinmemektedir.
Beslenme Bozuklugu
Yetersiz beslenme, yetersiz enerji alimi veya protein alimi buyume geriligine yol acar.
Hem ani hem de devamli beslenme bozuklugu buyume hormonu ve IGF-1 hormonunun etkisini azaltir. Aslinda buyume hormonu bu durumlarda kanda yuksek olsa da etkin degildir.
Buyume geriliginin eslik ettigi bircok hastalikta protein-kalori alimi bozuklugu vardir. Bobrek yetmezligi, barsak hastaligi, kalp hastaliklari, kalp yetmezliginde, sinir ve beyin hastaliklarinda ve diger bazi hastaliklarda istah kaybi vardir. Bu hastaliklarin bazilarinda diyette cinko, demir ve vitaminler gibi, normal buyume ve gelisme icin temel olan maddeler de eksiktir. Yetersiz beslenme, diyet uygulamasi veya bazi gidalara orantisiz bir sekilde duskunluk sonucu da olabilir.
Ergenlik doneminde ozellikle kiz cocuklari kilo almamak amaciyla gereksiz bir kalori kisitlamasina gidebilirler. Anoreksia nervoza ve bulimia gibi hastaliklar istemli kilo kaybinin en kotu sonuclaridir ve sonucta buyume ve gelisme geriligine neden olabilir. Bu donemde beslenme bozuklugu ergenlik veya adet baslamasinin gecikmesine neden olabilir.
Bagirsak Hastaliklari:
Barsaklardan gidalarin emilmesinde bozukluk olusturan hastaliklarda buyume ve gelisme geri kalabilir. Bu gibi olgularda buyume geriligi diger belirtilerden once kendini gosterebilir. Dolayisiyla, aciklanamayan buyume geriliginde gluten-enteropatisi (colyak hastaligi) ve rejyonal enteritis (Crohn hastaligi) da akilda bulundurulmalidir. Bu hastaliklarda serum IGF-I duzeyi dusuk olup bu durum, GH eksikligi veya IGF-I yetersizligine yol acan diger durumlardan ayrim yapmada onemlidir.
Karaciger, Bobrek ve Kalp Hastaliklari:
Cocukluk caginda eger karaciger hastaligi varsa gida aliminda azalma, yag ve yagda eriyen vitamin emilim bozuklugu, mineral aliminda yetersizlik, buyume hormonu-IGF-I sisteminde anormallikler gibi mekanizmalarla buyume geriligi olusabilir. Dogumsal kalp hastaliklari veya konjestif kalp yetmmezligi buyume geriligi meydana gelebilir.
Bobrek fonksiyonlarinin bozulmasina neden olan her durumda buyume geriligi meydana gelir. Bobrek yetmezliginde buyume geriliginin cok sayida sebebi vardir; D-vitamini yapiminda azlik sonucu kemikte erime, kalori aliminda azlik, protein kaybi, insulin direnci, kansizlik, kalp fonksiyonlarinin bozulmasi, GH ve IGF-I yapimi ve etkisinde azalma bunlardan baslicalaridir.
Kan Hastaliklari:
Orak hucreli anemi (kansizlik) gibi suregen anemilerde buyume geriligi gorulmektedir. Ergenlik doneminde boy ve kilonun geri kalmasi diger donemlere oranla daha belirgindir.
Tip 1 Seker Hastaligi
Tip 1 seker hastasi cogu cocuk, ozellikle ergenlik oncesi donemde normal buyurler ancak ergenlikte buyume geriligi belirgin hale gelir. Uzun sureli kontrolsuz seyreden diyabette hemen her zaman buyume geriligi olusmaktadir.
Tiroid Hormon Azligi:
Dogustan olan tiroid yetmezligi yaklasik 4000 canli dogumda 1 gorulen bir bozukluktur. Zamaninda fark edilip tedavi edilmeyen olgularda buyume ve gelisme ciddi olcude geri kalir.
Paratiroid Hormon Bozuklugu (Psodohipoparatiroidizm)
Bu hastalikta buyume geriligi, el parmaklarda kucukluk, yuvarlak bir yuz, kalsiyum dusuklugu, fosfat artisi vardir. Cocuklarda boy kisaligi, obezite, kisa el kemikleri, derialti kireclenme, yuvarlak yuz ve zeka geriligi vardir.
D Vitamini Eksikligi- Rasitizm
Gecmiste D vitamini eksikligi boy kisaliginin basta gelen nedeniydi ve siklikla beslenme bozuklugu, bagirsak emilim bozuklugu, karaciger hastaligi veya kronik bobrek yetmezligi ile birlikte bulunurdu. Gunes isigindan yeterince yararlanmayan ve besinlerine D vitamini ilavesi yapilmayan cocuklarda D vitamini eksikligi gorulur. Bu tur rasitik olgularda alin kisminda siskinlik ve bacaklarda egrilme vardir.
Buyume Hormonu Eksikligi
Hipofiz yetmezligi nedeniyle veya sadece buyume hormonunda eksiklik nedeniyle olusur.
Boy Kisaliginda Yapilacak Tetkikler:
Buyume Hormonu (GH) eksikliginin tanisi icin buyume hormonu ve IGF-1 duzeyleri olculur. Ancak sadece olcum yetmez. Bu kisilerde aclik, uyku, egzersiz sonrasi buyume hormonu olculebildigi gibi levodopa, klonidin, glukagon, propranolol, arginin ve insulinle yapilan uyari testleri kullanilir. Bir cocukta GH yetersizligi teshisi konulmasi icin en az 2 testte anormallik olmalidir.
Boy kisaligi olan bir kiside yukarida belirtilen kan hastaliklari, karaciger, bobrek ve kalp hastaligi olup olmadigini anlayacak tetkikler yapilmalidir. Bu arada kanda kalsiyum, magnezyum, parathormon, tiroid hormonlari da miutlaka olculmelidir.
Boy kisaligi olan kisilerde kemik yasi tayini icin el-bilek filmi cekilir. Kemik yasi 20 ve uzeri ise kemiklerin uzamasini saglayan epifizler kapandigi icin o kisi artik uzamaz.
Boy Kisaliginda Tedavi
Buyume geriligi bobrek yetmezligi, bagirsak hastaligi, karaciger ve kalp hastaligi gibi altta yatan bir hastaliga bagliysa, tedavi dogrudan bu sebeplere yoneltilmelidir.
Tiroid yetmezligindeki buyume geriliginin tedavisi icin tiroid hormon tedavisi gerekir.
Buyume hormon eksikligi varsa buyume hormon ilaclari kullanilir.